Η σημασία της ετήσιας άδειας: Ο ρόλος της στην ψυχική υγεία, τη γνωστική λειτουργία και την επαγγελματική ευεξία

.

.

Κάθε χρόνο, όσο πλησιάζει το καλοκαίρι, πολλοί άνθρωποι αρχίζουν να μετρούν αντίστροφα μέχρι την ημέρα που θα ξεκινήσει η άδειά τους. Συχνά ακούμε τη φράση «δεν αντέχω άλλο, χρειάζομαι διακοπές», σαν να αποτελεί η ξεκούραση μια ανταμοιβή που πρέπει πρώτα να κερδίσουμε έπειτα από μήνες σκληρής προσπάθειας. Στην πραγματικότητα, όμως, η ετήσια άδεια δεν είναι μια πολυτέλεια ούτε μια ευχάριστη παρένθεση από την εργασία. Είναι μια ουσιαστική ανάγκη, τόσο για το σώμα όσο και για την ψυχική μας υγεία.

Η καθημερινότητα των περισσότερων ανθρώπων χαρακτηρίζεται από έντονους ρυθμούς, συνεχείς επαγγελματικές απαιτήσεις, αυξημένες ευθύνες και την αίσθηση ότι πρέπει να είμαστε διαρκώς διαθέσιμοι. Ακόμη και όταν τελειώνει το ωράριο εργασίας, πολλές φορές η δουλειά μάς ακολουθεί στο σπίτι μέσα από ένα ηλεκτρονικό μήνυμα, ένα τηλεφώνημα ή μια σκέψη για όσα απομένουν να γίνουν την επόμενη ημέρα. Έτσι, χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, περνάμε μήνες λειτουργώντας σε μια κατάσταση διαρκούς εγρήγορσης, μέχρι που η κόπωση αρχίζει να γίνεται αισθητή.

Ίσως έχει συμβεί και σε εσάς. Να νιώθετε ότι δυσκολεύεστε περισσότερο να συγκεντρωθείτε, ότι η υπομονή σας εξαντλείται πιο εύκολα ή ότι ακόμη και μικρές δυσκολίες σάς προκαλούν μεγαλύτερη ένταση από ό,τι παλαιότερα. Ίσως να αισθάνεστε πως, όσο κι αν κοιμάστε, δεν ξεκουράζεστε πραγματικά. Αυτές οι εμπειρίες δεν αποτελούν απαραίτητα ένδειξη αδυναμίας ή έλλειψης αντοχών. Συχνά είναι ο τρόπος με τον οποίο ο οργανισμός μάς υπενθυμίζει ότι έχει ανάγκη από αποφόρτιση.

Τα τελευταία χρόνια, η επιστημονική κοινότητα έχει δώσει ιδιαίτερη έμφαση στη σημασία της αποκατάστασης από την εργασία. Πλήθος ερευνών δείχνει ότι η ξεκούραση δεν συμβάλλει μόνο στη βελτίωση της διάθεσης, αλλά επηρεάζει θετικά την ικανότητά μας να συγκεντρωνόμαστε, να παίρνουμε αποφάσεις, να διαχειριζόμαστε το άγχος και να ανταποκρινόμαστε αποτελεσματικά στις απαιτήσεις της καθημερινότητας. Αντίθετα, όταν εργαζόμαστε για μεγάλα χρονικά διαστήματα χωρίς ουσιαστικά διαλείμματα ή χωρίς να αξιοποιούμε την ετήσια άδειά μας, αυξάνεται ο κίνδυνος εμφάνισης έντονης ψυχικής και σωματικής κόπωσης, ενώ ενισχύεται η πιθανότητα εκδήλωσης επαγγελματικής εξουθένωσης (burnout).

Η επαγγελματική εξουθένωση δεν εμφανίζεται από τη μία ημέρα στην άλλη. Αναπτύσσεται σταδιακά, όταν οι απαιτήσεις της εργασίας παραμένουν υψηλές και οι ευκαιρίες για ανάπαυση και ψυχική αποκατάσταση είναι περιορισμένες. Οι άνθρωποι αρχίζουν να νιώθουν ότι έχουν χάσει την ενέργειά τους, ότι δυσκολεύονται να ανταποκριθούν στις υποχρεώσεις τους και ότι η εργασία, που άλλοτε τους έδινε ικανοποίηση, μετατρέπεται σε πηγή συνεχούς πίεσης. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναγνωρίζει πλέον το burnout ως ένα επαγγελμακό φαινόμενο που συνδέεται με το χρόνιο εργασιακό στρες.

Η ετήσια άδεια λειτουργεί ως ένας φυσικός μηχανισμός πρόληψης αυτής της κατάστασης. Δεν προσφέρει μόνο χρόνο μακριά από το γραφείο ή τον χώρο εργασίας. Προσφέρει την ευκαιρία να απομακρυνθούμε, έστω και προσωρινά, από τον ρυθμό που έχουμε συνηθίσει να ζούμε. Να ξυπνήσουμε χωρίς βιασύνη, να αφιερώσουμε χρόνο στους ανθρώπους που αγαπάμε, να κάνουμε πράγματα που μας ευχαριστούν ή ακόμη και να μην κάνουμε απολύτως τίποτα. Και πολλές φορές αυτό το «τίποτα» είναι ακριβώς εκείνο που έχουμε περισσότερο ανάγκη.

Βέβαια, αξίζει να θυμόμαστε ότι η πραγματική ξεκούραση δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το αν θα ταξιδέψουμε ή από το πόσες ημέρες άδειας θα πάρουμε. Ένας άνθρωπος μπορεί να βρίσκεται σε ένα όμορφο νησί και να συνεχίζει να απαντά σε επαγγελματικά e-mails ή να σκέφτεται διαρκώς τις εκκρεμότητες που τον περιμένουν όταν επιστρέψει. Αντίθετα, κάποιος άλλος μπορεί να περάσει λίγες ημέρες στον τόπο κατοικίας του καταφέρνωντας να αποσυνδεθεί πραγματικά από τις επαγγελματικές του υποχρεώσεις και να νιώσει ουσιαστικά ανανεωμένος.

Η ψυχολογία χρησιμοποιεί τον όρο «ψυχολογική αποδέσμευση από την εργασία» για να περιγράψει ακριβώς αυτή την ικανότητα: να αφήνουμε, έστω και προσωρινά, τη δουλειά έξω από τον προσωπικό μας χρόνο. Οι μελέτες δείχνουν ότι οι άνθρωποι που μπορούν να αποσυνδεθούν ουσιαστικά από τις επαγγελματικές τους υποχρεώσεις κατά τη διάρκεια της άδειας επιστρέφουν με περισσότερη ενέργεια, μεγαλύτερη δημιουργικότητα, καλύτερη συγκέντρωση και αυξημένη εργασιακή ικανοποίηση.

Παρόλα αυτά, αρκετοί άνθρωποι δυσκολεύονται να ξεκουραστούν χωρίς ενοχές. Έχουν μάθει να συνδέουν την προσωπική τους αξία με το πόσο παραγωγικοί είναι, θεωρώντας ότι κάθε στιγμή που δεν εργάζονται είναι χαμένος χρόνος. Άλλοι ανησυχούν μήπως μείνουν πίσω στις εξελίξεις ή αισθάνονται ότι η δουλειά δεν μπορεί να προχωρήσει χωρίς τη δική τους παρουσία. Πρόκειται για αντιλήψεις που ενισχύονται από τη σύγχρονη κουλτούρα της συνεχούς διαθεσιμότητας και της αδιάκοπης παραγωγικότητας. Ωστόσο, η πραγματικότητα δείχνει ακριβώς το αντίθετο: ένας εξαντλημένος άνθρωπος δεν μπορεί να είναι δημιουργικός, αποτελεσματικός ή ψυχικά ανθεκτικός για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Η αξία της άδειας γίνεται ακόμη πιο σημαντική αν αναλογιστούμε ότι η εργασία αποτελεί μόνο μία από τις πολλές πτυχές της ζωής μας. Είμαστε γονείς, σύντροφοι, φίλοι, παιδιά, άνθρωποι με ενδιαφέροντα, ανάγκες και επιθυμίες. Όταν η καθημερινότητα περιστρέφεται αποκλειστικά γύρω από τις επαγγελματικές υποχρεώσεις, οι υπόλοιπες πλευρές της ζωής μας αρχίζουν σταδιακά να περιορίζονται. Η άδεια μάς δίνει την ευκαιρία να επανασυνδεθούμε με όλα όσα συχνά αφήνουμε στην άκρη μέσα στη χρονιά: τις σχέσεις μας, τα χόμπι μας, τη φύση, την ξεγνοιασιά, αλλά και τον ίδιο μας τον εαυτό.

Ίσως, λοιπόν, αυτό το καλοκαίρι αξίζει να δούμε την άδειά μας με διαφορετική ματιά. Όχι ως μια περίοδο κατά την οποία «σταματάμε να δουλεύουμε», αλλά ως μια περίοδο κατά την οποία φροντίζουμε ενεργά την ψυχική μας υγεία. Είναι μια βασική ανθρώπινη ανάγκη, ένας τρόπος να προστατεύσουμε την ισορροπία μας και να επιστρέψουμε στην καθημερινότητά μας με περισσότερη ενέργεια, καθαρότερη σκέψη και μεγαλύτερη ψυχική ανθεκτικότητα.

Άλλωστε, η φροντίδα του εαυτού μας δεν ξεκινά όταν φτάσουμε στα όριά μας. Ξεκινά πολύ νωρίτερα, όταν επιτρέπουμε στον εαυτό μας να ξεκουραστεί, χωρίς ενοχές και χωρίς να αισθανόμαστε ότι πρέπει πρώτα να εξαντληθούμε για να το αξίζουμε.

.

Σαλτσίδου Ιωάννα

Ψυχολόγος / Ψυχοθεραπεύτρια, IASIS | At Work

.