Ψυχική Υγεία και Κοινωνικές Ανισότητες: Η σημασία της ψυχολογικής υποστήριξης στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας
.
.
Η ψυχική υγεία δεν διαμορφώνεται ανεξάρτητα από τις κοινωνικές συνθήκες μέσα στις οποίες ζει ένας άνθρωπος. Το εισόδημα, η εκπαίδευση, η στέγαση, η εργασία και οι εμπειρίες κοινωνικού αποκλεισμού ή διακρίσεων μπορούν να επηρεάσουν τόσο την εμφάνιση και την πορεία των ψυχικών δυσκολιών όσο και τη δυνατότητα πρόσβασης σε κατάλληλες υπηρεσίες φροντίδας (Murali & Oyebode, 2004; Kirkbride et al., 2024).
.
Ιδιαίτερα για τις κοινωνικά ευάλωτες ομάδες, η σχέση μεταξύ κοινωνικών ανισοτήτων και ψυχικής υγείας γίνεται ακόμη πιο εμφανής. Η φτώχεια, η χρόνια ασθένεια, ο αναγκαστικός εκτοπισμός και η κοινωνική περιθωριοποίηση μπορούν να αυξήσουν την έκθεση σε παράγοντες κινδύνου, ενώ ταυτόχρονα περιορίζουν τις δυνατότητες αναζήτησης και λήψης βοήθειας (Knifton & Inglis, 2020). Πρόσφυγες, εθνοτικές μειονότητες και άτομα με χαμηλό κοινωνικοοικονομικό επίπεδο συχνά αντιμετωπίζουν επιπλέον εμπόδια, όπως το στίγμα, η έλλειψη πολιτισμικά κατάλληλων υπηρεσιών και η δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς (Mezzina et al., 2022).
.
Ο ρόλος της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η ενσωμάτωση της ψυχικής υγείας στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας (ΠΦΥ) αποτελεί μια ιδιαίτερα σημαντική προσέγγιση για τη μείωση των ανισοτήτων. Ως πρώτο και συχνά πιο άμεσα προσβάσιμο σημείο επαφής του ατόμου με το σύστημα υγείας, η ΠΦΥ μπορεί να συμβάλει στην έγκαιρη αναγνώριση ψυχολογικών δυσκολιών, στην παροχή αρχικής ψυχοκοινωνικής υποστήριξης και στη διασύνδεση με εξειδικευμένες υπηρεσίες.
Η διεθνής βιβλιογραφία υποστηρίζει μοντέλα κοινοτικής και συνεργατικής φροντίδας, καθώς και την κλιμακωτή φροντίδα (stepped care), όπου η υποστήριξη προσαρμόζεται στις ανάγκες του ατόμου, από την ανίχνευση και την ψυχοεκπαίδευση έως τις βραχείες ψυχολογικές παρεμβάσεις και όταν απαιτείται, την εξειδικευμένη θεραπεία (Khanassov et al., 2016; Isaacs & Mitchell, 2024).
Η σημασία της εγγύτητας και της συνέχειας της φροντίδας αναδείχθηκε ιδιαίτερα κατά την πανδημία COVID-19, όταν η Πρωτοβάθμια Φροντίδα διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην πρώιμη ψυχοκοινωνική υποστήριξη κοινωνικά απομονωμένων και ευάλωτων πληθυσμών (Uphoff et al., 2021).
.
Από τη θεωρία στην πράξη
Η ισότιμη ψυχολογική υποστήριξη δεν σημαίνει απαραίτητα την παροχή ακριβώς της ίδιας φροντίδας σε όλους, αλλά τη δημιουργία υπηρεσιών που μπορούν να ανταποκρίνονται στις διαφορετικές ανάγκες των ανθρώπων.
Στην πράξη, αυτό μπορεί να περιλαμβάνει τον συστηματικό έλεγχο για περιγεννητική κατάθλιψη σε γυναίκες χαμηλού εισοδήματος, τη συνεργασία μεταξύ επαγγελματιών ΠΦΥ και ψυχικής υγείας για ανθρώπους που αντιμετωπίζουν ταυτόχρονα χρόνια νοσήματα και κατάθλιψη, αλλά και περισσότερο συμπεριληπτικές υπηρεσίες για πρόσφυγες, με διερμηνεία, πολιτισμική διαμεσολάβηση και προσαρμοσμένη ψυχοεκπαίδευση. Παράλληλα, η σύνδεση κοινωνικά απομονωμένων ανθρώπων με διαθέσιμους πόρους και δραστηριότητες της κοινότητας μπορεί να λειτουργήσει συμπληρωματικά προς την κλινική φροντίδα (Khanassov et al., 2016; Isaacs & Mitchell, 2024).
.
Η ψυχική υγεία ως ζήτημα κοινωνικής ισότητας
Παρά την πρόοδο, σημαντικές προκλήσεις εξακολουθούν να υπάρχουν. Η έλλειψη ανθρώπινου δυναμικού, η ασταθής χρηματοδότηση και ο κατακερματισμός μεταξύ υπηρεσιών μπορούν να δυσχεράνουν την ανάπτυξη ολοκληρωμένων και βιώσιμων παρεμβάσεων. Για τον λόγο αυτό, η αντιμετώπιση των ανισοτήτων στην ψυχική υγεία δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στην παροχή θεραπείας, αλλά χρειάζεται να συνοδεύεται από δράσεις που στοχεύουν στους κοινωνικούς παράγοντες που δημιουργούν και συντηρούν τον αποκλεισμό (Jeste et al., 2025).
Η ενδυνάμωση της κοινότητας, η καταπολέμηση του στίγματος και η ενεργή συμμετοχή των ίδιων των ευάλωτων ομάδων στον σχεδιασμό των υπηρεσιών αποτελούν σημαντικά βήματα προς αυτή την κατεύθυνση. Οι άνθρωποι δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζονται αποκλειστικά ως αποδέκτες της φροντίδας, αλλά και ως ενεργοί συνδιαμορφωτές της.
Η γεφύρωση της ψυχικής υγείας με την κοινωνική ισότητα απαιτεί, τελικά, υπηρεσίες κοντά στον άνθρωπο, μέσα στην κοινότητα και προσαρμοσμένες στις πραγματικές ανάγκες του. Η Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας μπορεί να αποτελέσει ένα καθοριστικό πεδίο για την επίτευξη αυτού του στόχου, αρκεί η ψυχολογική υποστήριξη να συνδυάζεται με ευρύτερες πολιτικές που αντιμετωπίζουν τις κοινωνικές συνθήκες οι οποίες επηρεάζουν την ψυχική υγεία (Kirkbride et al., 2024; Isaacs & Mitchell, 2024).
.
Μπογιατζίδου Γεωργία
Παιδαγωγός Προσχολικής Ηλικίας
Προπτυχιακή Φοιτήτρια Τμήματος Ψυχολογίας
Μεταπτυχιακή Φοιτήτρια «Εφαρμογές της Ψυχολογίας στην Υγεία»
.
Βιβλιογραφία
- Isaacs, A. N., & Mitchell, E. K. L. (2024). Mental health integrated care models in primary care and factors that contribute to their effective implementation: A scoping review. International Journal of Mental Health Systems, 18, 5.
- Jeste, D. V., Smith, J., Lewis-Fernández, R., et al. (2025). Addressing social determinants of health in individuals with mental disorders in clinical practice: Review and recommendations. Translational Psychiatry, 15, 120.
- Khanassov, V., Pluye, P., Descoteaux, S., et al. (2016). Organizational interventions improving access to community-based primary health care for vulnerable populations: A scoping review. International Journal for Equity in Health, 15, 168.
- Kirkbride, J. B., Anglin, D. M., Colman, I., et al. (2024). The social determinants of mental health and disorder: Evidence, prevention and recommendations. World Psychiatry, 23(1), 58–90.
- Knifton, L., & Inglis, G. (2020). Poverty and mental health: Policy, practice and research implications. BJPsych Bulletin.
- Mezzina, R., Gopikumar, V., Jenkins, J., Saraceno, B., & Sashidharan, S. P. (2022). Social vulnerability and mental health inequalities in the “syndemic”: Call for action. Frontiers in Psychiatry, 13, 894370.
- Murali, V., & Oyebode, F. (2004). Poverty, social inequality and mental health. Advances in Psychiatric Treatment, 10(3), 216–224.
- Uphoff, E. P., Lombardo, C., Johnston, G., et al. (2021). Mental health among healthcare workers and other vulnerable groups during the COVID-19 pandemic and other coronavirus outbreaks: A rapid systematic review. PLOS ONE, 16(8), e0254821.
.